Qi Gong: een inleiding

Je ziet iemand in een park staan. Zijn knieën zijn lichtjes gebogen en hij beweegt traag zijn handen op en neer. Op en neer. Op en neer, zoals een vertraagde waterval vallen zijn armen soepel naar beneden. Een glimlach op het gezicht. Het schijnt leuk te zijn, maar wat doet hij precies? Zou ik het ook eens willen proberen? Misschien … het lijkt tegelijkertijd ook saai, meer iets voor oudere mensen. En wat doe ik dan precies? Qi Gong … ik begrijp het niet!

Dit zijn de hoofdpunten van dit (wat langere) artikel:

• Iedereen heeft ervaring met de vitale levensenergie Qi (ademhaling, voeding, gewaarwordingen) maar niet met het cultiveren ervan
• in Qi Gong leert men om Qi rechtstreeks op te nemen (via de dantien, handen, voeten, …)
• Qi Gong is een recente verzamelnaam voor een diversiteit aan lichamelijke en meditatieve oefeningen uit het oude China die oorspronkelijk geheim gehouden werden
• Er zijn bewegende en statische oefeningen, alsook staande, zittende en liggende
• De filosofie van Qi Gong kent zijn oorsprong in sjamanisme, de Yi Jing, de “Interne Klassieker van de Gele Keizer” en heeft onder meer invloeden uit de Tao Te Ching en Zhuangzi
• Qi Gong is een holistische manier van denken en leven
• Qi Gong is verweven met Traditionele Chinese Geneeskunde (TCM)
• Wetenschappelijk onderzoek toont de effectiviteit van Qi Gong aan bij diverse kwalen
• Verbeelding is niet het juiste fundament, maar wel een goed vertrekpunt
• De filosofie van Tao is fundamenteel voor Qi Gong beoefening
• We bereiken stabiliteit en Qi best via het lichaam

Qi Gong. Meer en meer mensen komen ermee in aanraking of zoeken het op. Letterlijk betekent het zoiets als “vitale levensenergie cultiveren”. Maar te midden van de honderden oefeningen, duizenden verschillende scholen en tradities, wordt het al snel een wirwar waarin men de bomen niet meer door het bos ziet. Daarenboven zijn er tegenwoordig zoveel methodes in de aanbieding in de wellness en gezondheidssector, dat men zich terecht kan afvragen of dit niet weer de zoveelste hype is.

In dit korte artikel zet ik je in ieder geval graag op weg om nader kennis te maken met Qi Gong, want de Weg, daar is het waar het om draait in Qi Gong …

Je bent al begonnen …

Ook al lijkt Qi Gong en het concept “Qi” ver weg van ons alledaagse leven en onze cultuur in het algemeen, toch zijn we er allemaal mee vertrouwd. Het idee dat alles voornamelijk uit onzichtbare energie bestaat die in allerlei vormen kan omgezet worden, is pas vrij recent in de moderne wetenschap doorgedrongen maar bestaat al duizenden jaren in zowat alle oudere culturen. In de moderne visie wordt energie enkel benaderd als iets dat men door technologie kan benutten. Denk aan motoren of zonnepanelen, of zelfs een houtvuur. De biologische energie in het lichaam wordt dan weer grotendeels opgevat als iets waarover we geen enkele controle kunnen hebben, tenzij op het niveau van voeding en beweging. Meetbare invloeden van de geest op de het lichaam (en dus de energie) worden afgedaan als “placebo” zonder deze te verklaren. In deze visie is energie iets mechanisch, blind en onpersoonlijk. Laten we daarom kijken naar de oude visie, en meer bepaald deze van de oude Chinese cultuur, want dat is waar zoveel mensen naar op zoek zijn.

“Qi” wordt vaak in één trek met ademhaling en de adem genoemd. In veel meditatieoefeningen is men ook zeer gericht op de juiste ademhaling om zo meer prana of Qi op te nemen. Het Chinese character voor Qi is 氣 en legt deze verbinding ook. De bovenste component duidt op “lucht”, en dus energie uit de ademhaling, en de onderste op “rijst”, en duidt op energie uit je voeding halen. Dat is uiteraard een opname van Qi die iedereen vanzelf doet. Met andere woorden, het opnemen en circuleren van Qi in het lichaam is iets dat je al doet. Maar, dat maakt het nog geen Qi Gong: het cultiveren ontbreekt.

Er is echter ook het oude character voor Qi dat er heel anders uit ziet: 炁. Het bovenste deel betekent ‘niets’ en het onderste deel beeldt een vuur uit. Hiermee bedoelt men: een energie die onzichtbaar is. Dit werpt meer licht op de cultivatie van Qi die men in Qi Gong beoefent. Het betreft hier een opname en circulatie van Qi die niet bepaalt vanzelf gebeurt en die men uit het ontastbare (het niets) leert opnemen in plaats van uit voeding of de ademhaling.

Men zegt dat men krachtige Qi uit hemel (Yang) en aarde (Yin) haalt. Onzichtbaar betekent uiteraard niet onmerkbaar: deze Qi is voelbaar. Net zoals men de hitte van de verwarming niet kan zien, zo heeft men bij Qi cultivatie in Qi Gong ook vaak te maken met warmte die opgewekt wordt. Deze situeert zich in het begin vooral in de handen die gebruikt worden om de Qi aan te trekken en te sturen. De handen worden hierdoor opmerkelijk warm en de vingers of je hele hand voelen dikker aan of gaan tintelen. Deze gewaarwordingen kunnen zich uitbreiden naar de voeten, de buik en uiteindelijk de rest van het lichaam.

En toch hebben veel mensen deze onzichtbare vorm van Qi ook al ervaren. Denk maar bijvoorbeeld aan het gevoel van bekeken te worden, of een doordringende blik van iemand die in je rug prikt voelen. Rupert Sheldrake is een bioloog en onderzoeker die dit fenomeen reeds jaren bestudeert. Ook de ogen worden in Qi Gong gebruikt om de Qi te bekrachtigen. De oefeningen worden vaak met de ogen open of half open uitgevoerd. Bij statische oefeningen kan dit ook met de ogen dicht.

Stel dat je interesse nu echt opgewekt is en je wil eraan beginnen: hoe doe je dat dan? Een eenvoudige zoektocht op YouTube of Google zal al snel tonen hoeveel diverse vormen van Qi Gong er bestaan. Dit overaanbod maakt het er niet makkelijker op. Laten we eerst een kleine omweg maken in de geschiedenis van Qi Gong om dit fenomeen van diversiteit wat beter te kunnen plaatsen.

Oorsprong & diversiteit

De term “Qi Gong” (氣 功) is een moderne verzamelnaam die voor het eerst in de jaren ’50 verschijnt en nadien gebruikt wordt om eeuwenoude en uiteenlopende meditatieve en bewegende oefeningen samen te brengen onder één noemer. Dat verklaart meteen de diversiteit die men aantreft. Zo zijn er statische en bewegende oefeningen, alsook staande, zittende en liggende in allerlei vormen en stijlen. Achter deze diversiteit kan men echter twee grote basisoefeningen onderscheiden: xing qi (行氣) en dao yin (導引).

Maar hoe zijn al deze Qi Gong stijlen ontstaan?

Niet alleen Qi Gong, maar zowat alle gevechtskunsten die verweven zijn met Qi Gong en meditatie, werden oorspronkelijk in gesloten kringen beoefend. Denk aan families, dorpen, kloosters, scholen, of de keizerlijke familie en adel. De kennis ervan werd strikt geheim gehouden voor buitenstaanders en via overlevering generaties lang doorgegeven. Elk van deze tradities had ook zijn eigen doelen voor ogen: ziektes helen, langer leven, gevechtskunde verhogen, morele ontwikkeling van het karakter, spirituele ontwaking bevorderen of zelfs magische krachten ontwikkelen. De grote scholen van Qi Gong in China kan men reduceren tot volgende vijf stromingen: confucianisme, taoïsme, boeddhisme, medische Qi Gong en martiale Qi Gong.

Door de recente ontsluiting van meer en meer van deze stijlen naar de buitenwereld toe, ontstaat al gauw het idee dat men nu vrije toegang heeft tot alle stijlen en dus ook al deze geheimen. Dit is slechts gedeeltelijk waar vermits veel scholen en meesters nog steeds verkiezen om bepaalde kennis en oefeningen enkel door te geven aan uitverkoren disciples die zodoende de keten van overlevering in stand houden. Enkele stijlen die nu wereldwijd bekend zijn omvatten Tai Chi, de Acht Brokaten of ba duanjin en de Zes Helende Klanken of Liu Zi Jue. Inderdaad, Tai Chi is dus een specifieke vorm van Qi Gong met martiale toepassingen.

Uiteraard is het onmogelijk te achterhalen hoe oud Qi Gong precies is, maar archeologisch onderzoek wijst op de mogelijkheid van minstens 7000 jaar oud. Vermoed wordt dat de oefeningen afstammen van sjamanistische dansen die geïnspireerd waren op bepaalde dieren. Op heden kent men nog steeds de Vijf Dieren Qigong, Wu Qin Xi, een reeks helende oefeningen die een overlevering van vele eeuwen kent. Een neolithische vaas die in noordwest China gevonden werd, beeldt een (vermoedelijke) hermafrodiet af (een mens die Yin en Yang dus verenigt) in een basishouding van Qi Gong: hij houdt zijn handen voor zijn onderbuik, de zogenaamde lagere Dantien, het “Elixir Veld” dat in vele oefeningen een centrale rol speelt.

De Chinese overlevering schrijft de uitvinding van Qi Gong toe aan de legendarische Gele Keizer (2696–2598 v. Chr.) en zijn traktaat de Huangdi Neijing of “Interne Klassieker van de Gele Keizer” dat het oudste medische geschrift is van de Chinese geneeskunde. In de Yi Jing, het Boek der Veranderingen dat nog ouder is (minstens 3000 jaar), ziet men dan weer de fundamenten van de Chinese kosmologie verschijnen tezamen met het ontstaan van een volwaardig schrift. De triniteit “Hemel-Mens-Aarde” (Tien-Ren-Ti), de invloeden van energie en resonantie (later “Qi”) en de werking van “het weke” en “het sterke” (later “Yin” en “Yang”) vindt men hierin beschreven door middel van woorden en symbolen (de gua of hexagrammen) voorzien van raadgevingen. Deze principes vormen allen het fundament van de beoefening van Qi Gong als een levenswijze. Doorheen de eeuwen zal men in zowat alles wat de Chinese cultuur voortbrengt, verwijzingen vinden naar de Yi Jing. Geleerden en mystici hebben zich eeuwenlang (en nog steeds) op de Yi Jing geïnspireerd om te doorgronden wat de juiste levensweg is en hoe men die kan realiseren door middel van het cultiveren van waarden, karakter en het lichaam. Andere significante bronnen zijn de bekende taoïstische geschriften van Lao Tse (Tao Te Ching) en Zhuangzi die meldingen maken van de ademhalingstechnieken en levenskracht.

Al bij al genomen is het goed te weten dat deze diversiteit in Qi Gong een natuurlijk gegeven is. Je kan het vergelijken met de plantenwereld waarin elke soort vaak nog vele ondersoorten kent die allen net iets anders zijn met betrekking tot hun vorm, groeifase en op welke bodem ze best groeien. Elk menselijk lichaam is uniek ook al deelt het dezelfde karakteristieken. Hoewel Qi Gong oefeningen een zekere standaardisatie kennen, is er nog steeds veel ruimte om te experimenteren en het lichaam zijn eigen weg hier in te laten vinden. Dit kan leiden tot schijnbare tegenspraken bij bepaalde houdingen en oefeningen: “Je moet je kin recht houden” of “je moet je kin naar beneden duwen”. Zoals een poëet origineel omspringt met taal, zo gaat men in Qi Gong ook origineel om met bewegen en mediteren. De inspiratie moet grotendeels van binnenin komen met als leidraad de mystieke natuur die men terug leert voelen.

Ook de Chinese taal helpt hierin een handje, zij is immers zo suggestief van aard dat vele termen op velerlei manieren kunnen vertaald en geïnterpreteerd worden. Ook dit komt de Qi Gong uiteindelijk ten goede vermits men ook hier de ruimte krijgt om zelf betekenis te vinden in het verbinden van het geestelijke en lichamelijke tot één geheel. In feite krijgt men te maken met een oude manier van holistisch denken die de moderne geest volledig vreemd en verwarrend lijkt. Maar laat het dat nu net zijn dat de moderne mens nodig heeft!

Medische Qi Gong

Omdat men vaak bij Qi Gong terecht komt om van allerlei kwalen te genezen, wil ik hier ook kort iets over zeggen. Immers, kan men wel verwachten om kwalen te genezen met Qi Gong?

In het oude China vormde alles één geheel en dus kan men stellen dat Qi Gong altijd al nauw verbonden was met TCM (traditional Chinese medicine) omdat het er integraal een deel van vormde. In China zijn dokters van oudsher zelf beoefenaars van Qi Gong, een traditie die bij elke serieuze opleiding in TCM verdergezet wordt tot op de dag van vandaag. Qi Gong wordt hedendaags routineus toegepast in ziekenhuizen in China wegens de hoge effectiviteit ervan en de holistische visie op ziekte en genezing. Reeds tientallen jaren doet men hier dan ook onderzoek naar de effectiviteit van verschillende vormen van Qi Gong bij diverse ziektes en wordt het ingezet naast acupunctuur, kruidenkunde en westerse geneeskunde. Deze medische Chinese onderzoeken worden sterk genegeerd in het “westen” omdat men immers beslist heeft dat Qi niet echt is. In ieder geval ziet men ook meer en meer Qi Gong scholen of stijlen opduiken buiten China die uit deze medische sector komen en dus gebaseerd zijn op een vermenging van traditie en nieuw onderzoek.

En toch doet men ook in het westen reeds langer aan onderzoek naar de effectiviteit van acupunctuur en ziet men ook meer en meer publicaties (honderden) verschijnen voor wat Qi Gong betreft met veelbelovende resultaten.

Los van deze medische onderzoeken, kan men stellen dat Qi Gong geduld en oefening vraagt. Traditioneel spreekt men over een echt effect te voelen wanneer men het honderd dagen lang elke dag doet. Qi Gong is overwegend zacht van aard en is hierdoor zeer geschikt voor revalidatie en verzwakte personen die toch beweging nodig hebben.

Nu je Qi Gong historisch en cultureel beter kan situeren in onze huidige tijd, wordt het tijd om te bekijken hoe we er zelf verder mee aan de slag kunnen.

Een romantisch begin

Ziet men een oude meester met zijn golvende mouwen deze oeroude oefeningen uitvoeren in vloeiende bewegingen, met op de achtergrond de mythische Chinese bergen van Wudang die stille getuigen zijn van een traditie van duizenden jaren oud, dan kan men in vervoering raken over de sereniteit en kracht van dit beeld. Dat er zoiets moet bestaan als “Qi”, de levensenergie die men kan leren beheersen, wordt hierin esthetisch en cultureel aannemelijk. De geheime vormen die reeds tientallen generaties worden doorgegeven en elke tumultueuze periode weet te overleven, zelfs de industriële en digitale revolutie(s) waarin de mens zijn connectie met zichzelf en de natuur ingrijpend verliest, vertonen een kalme duurzaamheid zoals megalieten en piramides opgetrokken uit natuurstenen. Dit romantische beeld wordt echter al gauw verdrongen wanneer we terug in onze werkelijkheid stappen van grijze beton, straatlawaai en stijve gewrichten. De mogelijkheid tot Qi te bemeesteren, lijkt erg ver weg en van een andere wereld.

Vormt onze verbeeldingskracht misschien de juiste toegang?

Moet men in feite beginnen met zich Qi in te beelden? Dit is een pad dat door velen wordt aanbevolen. De spanning tussen inbeelding en voelen is eigen aan de mens die altijd al onzichtbare krachten heeft verondersteld. Ondanks dat wetenschap sommige krachten ontkent en anderen in een theoretisch kader heeft geplaatst, blijft elke “kracht” een mysterie in oorsprong. Ook al vervangt men voelen door meten, dan nog kan de meting niet vertellen waarom ze iets meet en wat dat is. Daarvoor heeft men een theorie nodig die altijd allerlei zaken moet veronderstellen die nooit aantoonbaar zullen zijn. Er zijn echter heel wat krachten die we dagdagelijks gebruiken of voelen, maar die nauwelijks in een theoretisch kader te onderbrengen zijn.

Zo is inbeelding ook een kracht die gevolgen heeft die weinig begrepen is. Ondanks dat we zogenaamd in een wetenschappelijke rationele cultuur leven van de 21ste eeuw, zijn het fantasieverhalen en films die het meest de aandacht trekken. Ook in de meditatietechnieken zijn het voornamelijk de transcendentale vormen, waarin men dus vanuit inbeelding vertrekt, de meest populaire. “Mind over matter” is een slogan die het wellicht samenvat.

Echter, de kracht van inbeelding heeft vele valkuilen en zoals elke kracht ook mogelijkheden tot misbruik. Bij Qi Gong kan dit ertoe leiden dat men de verbeeldingskracht zo sterk voedt dat men Qi voelt die er niet is. Wie zijn fundament bouwt op inbeelding zal uiteindelijk bedrogen uitkomen. Ondanks dat men hierdoor misschien rust en ontspanning kan ervaren, is men geen Qi aan het cultiveren … en dus geen Qi Gong aan het beoefenen.

Wie niet in deze valkuil wil belanden, doet er goed aan om een andere weg te overwegen waarin inbeelding zijn plaats heeft maar niet het fundament vormt. Wie zijn karakter kalm en stabiel wil maken, moet zich leren richten op wat niet zichtbaar is maar, net zoals Qi, ook bestaat. We spreken hier over aandacht en intentie. De concentratie van een geest die standvastig is en de talloze afleidingen van zichzelf kan negeren, is nodig om contact te maken met Qi. Wie Qi wil kunnen leiden, heeft een krachtige en zuivere aandacht en intentie nodig. Deze intentie kan beelden gebruiken, maar even goed niet. Zodoende kan men zelfs een beeld oproepen om van start te kunnen gaan om het vervolgens zonder te kunnen. Men beeldt zich in dat de handen tegen een boom duwen om de jin, de zachte weefsels, samen te drukken. Vervolgens beeldt men zich in dat men aan een rubberen band trekt om deze uit te rekken. Dit ingebeelde duwen en trekken kan na verloop van tijd zonder een beeld geoefend worden. Beelden kosten immers extra inspanning en maken de geest overprikkeld. Dit staat dan weer een goede circulatie van de Qi in het lichaam in de weg. Met andere woorden, hoewel inbeelding een vertrekpunt kan vormen in een oefening, is het niet het juiste fundament voor je Qi Gong beoefening.

Maar de geest wil graag grip hebben op de dingen, en onzichtbare zaken zijn erg lastig om bij stil te staan. Hoe kunnen we ons hierbij behelpen zonder vast te raken? Immers, de doorsnee beginner zal nog niet zo veel Qi kunnen voelen. Dat brengt ons bij het belangrijkste waarop onze aandacht zich in feite moet leren richten.

Een onbeminde schat

Er is een manier om Qi Gong te benaderen, en dus ook om terug te connecteren met de oudere culturen, waarin men deze vicieuze cirkel van eindeloze vergeestelijking overwint. Dit is het pad van de Terugkeer. In de taoïstische geschriften waaronder de Tao Te Ching (of daodejing) van Lao Tse, komt men dit idee vaak tegen. Zo leest men in vers 40 van de Tao Te Ching:

Wederkeer is de beweging van tao
Zwakheid is de toepassing van tao

Wat betekent deze passage? “Tao” is een term uit de Chinese wijsbegeerte die niet enkel eigen is aan het taoïsme. Vaak vertaald als “de weg”, is het meer een symbool dan een woord. In het geval van het taoïsme duidt het de weg van de mysterieuze natuur die zich via Yin en Yang openbaart en waar we zelf toebehoren. Het zijn Yin en Yang die als een levende energie alles vormgeven van het bestaan. Dit is dus eerdergenoemde Qi die overal aanwezig is, zowel in als rondom ons. De ongrijpbare Tao is hiervan de bron.

Deze Tao kunnen we niet vinden door middel van theorie en ook kunnen we deze niet vastleggen in wetten. Zoals elke dijk de natuurlijke loop van een rivier verandert, zo kan Tao niet stromen wanneer de geest allerlei doelbewuste ingrepen doet om er controle over te krijgen. Het moet dus net helemaal omgekeerd: men moet eigenlijk iets doen dat op niets doen lijkt: wu wei wu. Zo kan men zich openstellen voor Tao en zich erdoor laten leiden. Dit laten leiden is een andere betekenis van Tao en vindt men ook terug in de eerdergenoemde Dao Yin oefeningen. Om de intentie te leren gebruiken zodat men Qi kan sturen, moeten men dus in feite ook zelf aangestuurd kunnen worden. Men hoort wel eens vaker dat men tijdens de oefeningen in zijn bewegingen de Qi moet volgen en niet omgekeerd.

Tao, de weg waarin men spontaan en ongekunsteld wil zijn, is ongetwijfeld het meest waardevolle symbool om je Qi Gong studie mee te voeden. Echter, zoals de taoïsten reeds wisten, wordt deze Tao door de meeste mensen niet erkend als een schat. Wanneer men de oefeningen in Qi Gong kan beoefenen met een geest die stil en onbevangen is, opdat de Weg van de Qi zelf kan spreken, zal men echter vanzelf zaken leren die geen leraar kan uitleggen. Maar hoe kan men zo stil worden dat men terug kan horen wat vanzelfsprekend is? Om terug die geest te bereiken die hiertoe in staat is, die niet in prikkels en afleiding leeft, moet men terugkeren naar die andere onbeminde schat die zeer nauw met Tao samenhangt: het lichaam zelf.

Het lichaam is die onbeminde schat waarvan de onrustige geest, vaak als “monkey mind” geduid, voortdurend wil wegvluchten door middel van afleiding waarvan beelden en inbeelding er natuurlijk eentje is. Het is echter in het lichaam dat verborgen schatten op ons liggen te wachten. Wil de geest echte harmonie en inzicht bereiken, dan zal hij zijn onrustige vrijheid moeten prijsgeven en zich terug begeven in het lichaam waaraan hij gebonden is. In deze oude traditie is het lichaam de smeltkroes waarin men de vervuilde geest kan zuiveren en verfijnen en uiteindelijk misschien zelfs verlichten. Hiervoor heeft men stabiliteit nodig. Dat is het werkelijke begin.

In het volgende artikel zal ik schrijven over de startpositie Wuji om deze stabiliteit van de geest via het lichaam te verkrijgen.

Balans

Ten laatste zou ik de aandacht er op willen vestigen dat nogal wat Qi Gong en Tai Chi beoefenaars het Yin Yang principe in de praktijk vergeten waarin evenwicht centraal staat. Qi Gong bestaat voornamelijk uit zachte oefeningen. Men mag echter niet vergeten dat het lichaam ook fysieke training nodig heeft. Niet veel mensen oefenen nog echte arbeid uit in hun job en velen onder ons zitten vrijwel de hele dag op een stoel. Lichamelijke beweging die meer gericht is Yang – snel, explosief, intensief, spierkracht – zijn eveneens nodig om een evenwicht te bereiken in lichaam en geest. Wie te weinig energie uitgeeft gedurende de dag, zal ook weinig energie kunnen opnemen. Zowel lichaam als geest hebben uitdagingen nodig door middel van inspanningen!

Samengevat

• Iedereen heeft ervaring met Qi (ademhaling, voeding, gewaarwordingen) maar niet met het cultiveren ervan
• in Qi Gong leert men om Qi rechtstreeks op te nemen (via de dantien, handen, voeten, …)
• Qi Gong is een recente verzamelnaam voor een diversiteit aan lichamelijke en meditatieve oefeningen uit het oude China die oorspronkelijk geheim gehouden werden
• Er zijn bewegende en statische oefeningen, alsook staande, zittende en liggende
• De filosofie van Qi Gong kent zijn oorsprong in sjamanisme, de Yi Jing, de “Interne Klassieker van de Gele Keizer” en heeft onder meer invloeden uit de Tao Te Ching en Zhuangzi
• Qi Gong is een holistische manier van denken en leven
• Qi Gong is verweven met Traditionele Chinese Geneeskunde (TCM)
• Wetenschappelijk onderzoek toont de effectiviteit van Qi Gong aan bij diverse kwalen
• Verbeelding is niet het juiste fundament, maar wel een goed vertrekpunt
• De filosofie van Tao is fundamenteel voor Qi Gong beoefening
• We bereiken stabiliteit en Qi best via het lichaam

Geraadpleegde Bronnen

Ya-Peng Zhang, Rui-Xue Hu, Mei Han, Bao-Yong Lai, Shi-Bing Liang, Bing-Jie Chen, Nicola Robinson, Kevin Chen, Jian-Ping Liu. “Evidence Base of Clinical Studies on Qi Gong: A Bibliometric Analysis,
Complementary Therapies in Medicine”, Complementary Therapies in Medicine, Volume 50, 2020, 102392, https://doi.org/10.1016/j.ctim.2020.102392.

YeYoung, Bing. “Origins of Qi Gong”. YeYoung Culture Studies: Sacramento, CA (http://literati-tradition.com). Archived from the original on 17 October 2011.