De Yijing: een kleine introductie

In deze blogreeks gaan we stap voor stap het Chinese wijsheidsboek de Yijing belichten in zijn verschillende aspecten. In deze post krijg je een overzicht van een aantal culturele en historische aspecten en aanknopingspunten met onze geschiedenis en technologie. Zodoende krijg je niet alleen een idee over de inhoud van dit mysterieuze boek, maar ook welke invloeden het heeft gehad op zowel Oost en West.

---

Kan je raden waarover de volgende opsomming gaat?

Wat zouden we toch zoeken? Wie of wat heeft de grote wiskundige en filosoof Leibniz geïnspireerd om zijn binaire wiskunde op orde te krijgen? Binaire wat? Ja, al die 0’en en 1’en die de bits, en dus de bytes vormen waarop al onze computers draaien. En wat heeft dat dan weer te maken met de keizers van China die het allemaal gebruikten?

In ieder geval staan er in Nederland naar schatting zo’n 100. 000 exemplaren van in de boekenkasten. Inderdaad, we zoeken dus een boek. In België is het echter nagenoeg onbekend … maar dat waren noedels, rijst, tai chi, qi gong, kung fu, het kompas, vuurwerk, papier, accupuntcuur en yin en yang ooit ook.

Hoog tijd om hier dus verandering in te brengen, en wat kan er beter deze verandering brengen dan het Boek der Veranderingen zelf? In China staat hij bekend als de Yijing (of I Tjing) en geraadpleegd doorheen een tijdspanne van minstens 3000 jaar heeft dit boek wellicht meer verandering in de wereld gebracht dan eender welk ander boek. Via ijverige Jezuïeten die het Chinese keizerrijk bezochten, kwamen er in de 17e eeuw exemplaren van het boek naar Europa toe, een gebeurtenis die verregaande invloed zou hebben op onze toekomst (die nu plaatsvindt).

Gottfried Leibniz, een tijdsgenoot en rivaal van Isaac Newton, kende immers Chinees en bestudeerde de Yijing waarin hij zijn eigen gedachtegoed gereflecteerd zag. De volle en open lijnen (die voor Yang en Yin staan) die de symbolen vormen van het boek, stelde hij gelijk aan de wiskundige 0 en 1.

Leibniz speelde immers met het idee dat men alles van onze werkelijkheid kon weergeven met slechts twee getallen … en dat lijkt natuurlijk op de filosofie van Yin en Yang waarin alle fenomenen voortkomen uit deze twee principes. Zo werkt ook onze computersoftware die de wiskundige theorie van Leibniz gebruikt die beeld, klank en beweging vertaalt naar slechts twee waarden: 0 en 1.

De Yijing is zoals reeds vermeld opgebouwd uit de interactie tussen open (yin) en volle (yang) lijnen. Deze geven ons de zogenaamde Beelden die alle situaties bevatten die in de mens en de Natuur plaatsgrijpen. Door deze Beelden te doorgronden in ons dagelijkse leven, kunnen we volgens de wijzen van weleer niet alleen de juiste Weg volgen om in harmonie te leven (de zogenaamde Tao), maar kunnen we zelfs veel voorkomen omdat we dan de zaden kunnen zien van wat nog komen moet. Door het heden én het verleden beter en juister te begrijpen, kunnen we in principe niet enkel de toekomst “voorspellen” maar vooral ingrijpen op de moment zelf om een betere toekomst te creëren.

Onderstaande prent toont de acht lijnsymbolen van de Yijing die elk voor een oerbeeld en principe staan. In het Nederlands noemt men ze de acht trigrammen, maar de Chinese term is bagua.

Deze symbolen komen veelvuldig voor in de Aziatische culturen maar de oorsprong die bij de Yijing ligt, is vaak vergeten. Feng Shui maakt gebruik van de bagua om de harmonie in een huis of omgeving te bevorderen op basis van de associaties en de windstreken waarmee ze overeenkomen. Je ziet ze ook veelvuldig voorkomen in de vorm van een achthoekige spiegel die geluk zou brengen.

Ook in vlaggen komt men de bagua van de Yijing tegen. De Zuid-Koreaanse vlag is een duidelijk voorbeeld hiervan: het Tai Chi diagram dat de Yin-Yang polariteit symboliseert (een versie zonder de ogen of kleine Yin en Yang) wordt omringd door de vier belangrijkste trigrammen:

Aarde en Hemel die vaak de “poorten” genoemd worden omdat ze de veranderingen mogelijk maken. Vuur (een open Yin lijn omringd door twee volle Yang lijnen) en Water (een Yang lijn omringd door twee Yin lijnen) zijn elkaars tegengestelden en symboliseren de veranderingen in de mens zelf. Wie Vuur en Water in zichzelf in harmonie kan brengen zou onsterfelijk worden volgens de alchemistische traditie van het verre Oosten. In feite is dit ook het ware doel van meditatietechnieken zoals Tai Chi en Qigong: de Neidan of interne alchemie tot stand brengen.

Het hoeft dan ook geen verrassing te zijn dat de basis van Tai Chi, Qi Gong en andere spirituele gevechtskunsten en meditaties te herleiden zijn tot deze acht symbolen die de basis vormen van het oudste boek van China. Grootmeester in de Tai Chi de Chinees Da Liu bracht deze connectie aan het licht voor het grote publiek in de jaren ’70 in zijn boek “T’ai Chi Ch’uan and I Ching: a choreography of Body and Mind”.

Maar wat kan men dan lezen in de Yijing zelf? De acht trigrammen worden in de Yijing samen in paren gecombineerd (8 x 8) om 64 lijnsymbolen (gua) te vormen van elk zes lijnen. Zodoende krijgt men in feite 64 hoofdstukken. Deze 64 symbolen die men vaak hexagrammen noemt (hexa = 6) representeren de volledige energetische configuratie van een gegeven situatie in het leven: zit men in een moeilijke of makkelijke situatie? Kan men op steun reken of moet men zijn plan trekken? Kan men de nodige kracht verzamelen om iets groot te ondernemen of niet? De 64 hexagrammen geven dus het terrein weer waarin men zich bevindt en hoe daarmee best om te gaan.

Zo kan men in een put vallen in Hexagram 29 (Water op Water) waar men niet licht uit geraakt als men het nodige innerlijke geloof niet bezit, doch laat men de derde Yin lijn veranderen in een Yang lijn dan kan deze put veranderen in een waterput, Hexagram 48: de Waterput bevat het levensnoodzakelijk water dat elk levend wezen nodig heeft en dit is een onveranderlijke waarheid (“de Waterput kan niet verlegd worden”). Doch, deze moet onderhouden worden of het water wordt brak of onbereikbaar.

De derde lijn van Hexagram 29 leest als volgt:

Voorwaarts en achterwaarts, afgrond op afgrond.
Blijf in zulk een gevaar eerst stilstaan en wacht,
Anders raak je in de afgrond in een gat.
Handel niet zo.

De raad is duidelijk: dit is een situatie waarin je best niet handelt vermits je zodoende in een afgrond zal vallen. Niet handelen is uiteraard een zeer moeilijke uitdaging voor onze gejaagde samenleving. Het getuigt echter van grote wijsheid als men afziet van te handelen als men er zelf alleen maar door in moeilijkheden belandt.

De Yijing is daarmee een bijzonder boek: je kan het lezen maar de bedoeling is dat je het ook jou laat lezen. Want het is niet enkel een kaart van de situatie op een gegeven ogenblik die zich rondom ons maar eveneens in ons. De innerlijke en uiterlijke wereld zijn samen vervat in elk hexagram.

Tot zover deze glimps van het boek. Maar de oorsprong van de Yijing en zijn filosofie is in feite een mysterie. Zoals gewoonlijk zijn er theorieën maar zeker weet me niets. Men zoekt de oorsprong ervan minstens 3000 jaar geleden in de zogenaamde orakelbeenderen. Dit zijn beenderen waarop inkervingen staan die volgens de moderne archeologie ook het allereerste begin van het Chinese schrift vormen.

Deze beenderen die tot de Shang dynastie worden gerekend (geschat op 1750 – 1122 v. Chr. ), werden naast een ingekerfde vraag ook voorzien van fijne gaatjes die net niet het been doorboorden en die daarna voorzichtig verhit werden met een hete bronzen staf. Zo ontstonden kleine barstjes (lijnen dus) die men interpreteerde als een antwoord op een gestelde vraag. Dit kon betrekking hebben op uiteenlopende zaken zoals oorlog, jacht, oogst, bouwwerken, ziekte, dromen, leven en dood. Men vermoed dat het antwoord slechts uit “ja” of “nee” bestond, maar zeker kan men dit niet weten. Vaak kerfde men achteraf ook het antwoord in het bot alsook of de voorspelling was uitgekomen.

Meestal werd een schouderbeen van een os of het buikschild van een schildpad gebruikt. Ze werden vervolgens zorgvuldig bijgehouden om uiteindelijk doorheen de vele eeuwen in de vergetelheid te geraken. Duizenden jaren later vonden ploegende boeren hen terug en noemden ze “drakenbeenderen”. Ze werden om hun vermeende geneeskrachtige werking vermalen en gebruikt als medicijn. Dit was ook mogelijk gezien hun grote aantallen die in de duizenden liep.

Orakelbeen Shang dynastie (ca. 1675-1029 v. Chr.)

Deze oeroude vorm van divinatie door gebruik te maken van vuur en beenderen verdween uiteindelijk en maakte plaats voor een minder moeilijke vorm. Het is mogelijk dat daarom het character voor verandering, “Yi”, van de Yijing naast “verandering” ook “makkelijk” betekent. In plaats van barsten werden er lijnen neergeschreven gebaseerd op numerologische regels. Er waren slechts twee soorten lijnen: open of gebroken (later met Yin geassocieerd), en gesloten of vol (later Yang). Zes lijnen vormden het totale antwoord op een vraag. Vandaag de dag volgt men nog steeds deze schrijfwijze, alleen weet men niet zeker welke methode(s) er gebruikt werden om de lijnen te bekomen.

De meest gebruikte methode wereldwijd is om zes maal met drie muntjes te gooien. Aan de hand van afgesproken regels wat betreft de waarde van kop of munt, bepaalt men de lijn. Wanneer men drie maal dezelfde kant van de munt gooit, bekomt men een zogenaamde “bewegende” lijn. Dit indiceert dat de toestand niet stabiel is: een Yang of een Yin lijn die beweegt zal binnenkort in zijn tegengestelde overgaan. Dit wordt meestal aangeduid met een symbooltje (o voor Yang en x voor Yin) wanneer men de lijn noteert:

Een oudere methode bestaat eruit om gedroogde stokjes te gebruiken van de Duizendblad plant. Vaak beweren Yijing experts dat dit de meest accurate antwoorden geeft. We weten echter niet hoe deze methode lang geleden werkelijk werd gebruikt. De Duizendblad-methode die men vandaag de dag toepast met 50 stokjes is een reconstructie van de geleerde Zhu Xi (Song dynastie, 1130 – 1200) die vele vele eeuwen later op het toneel verscheen en in debat hierover verwikkeld was met anderen vermits er geen consensus was. De muntjesmethode daarentegen werd reeds in de 7e eeuw gebruikt en was identiek aan hoe we het nu doen.

Het boek zoals we het nu kennen, met zijn lijnsymboliek voorzien van de korte teksten genaamd “Oordeel”, “Beeld” en de “kleine Beelden”, stamt wellicht af uit de Zhou dynastie (ca. 1000 voor Christus). Oorspronkelijk was deze Yijing een keizerlijk hulpmiddel om het Chinese rijk te besturen in dienst van deze Zhou dynastie. Hij droeg dan ook de naam Zhouyi. Dit zou voor de meeste daaropvolgende dynastieën ook zo blijven. Veel eeuwen later bevond zich in de Verboden Stad zelfs een soort ministerie gewijd aan de studie en raadpleging ervan. Maar reeds in de 3e eeuw voor Christus ziet men dat het boek en orakel toch ook in alle lagen van de bevolking gebruikt wordt. Nog steeds wordt de Yijing in Azië geraadpleegd op alle niveaus. Ook bedrijven en overheden maken er gebruik van.

Hoewel de Yijing doorheen de eeuwen door alle religies in het verre Oosten geëerd werd, staat het er in feite los van. Het taoïsme, confucianisme en boeddhisme zijn immers jonger. Hierdoor bekleed de Yijing als spiritueel wijsheidsboek een unieke plaats in de geschiedenis. Er zijn ook geen oorlogen uitgevochten om het woord ervan te verspreiden of te verdedigen … de wijsheid van de Yijing heeft zich geheel “vanzelf” zonder opdringen verspreid naar perifere culturen zoals Japan, Vietnam en Korea. Is dat ook niet wat men verwacht als het over echte wijsheid gaat?

Wat we zeker weten is dat de Yijing een ongelofelijke lange geschiedenis kent van studie en reflectie. Het boek of filosofisch systeem heeft zodoende vele denkscholen voortgebracht die hun eigen opvattingen creëerden over de mens en de werkelijkheid. Er zijn letterlijk duizenden commentaren over geschreven doorheen de tijd waarvan de meeste uiteraard nooit vertaald zijn geweest uit het Chinees. Nu nog verschijnen er jaarlijks nieuwe vertalingen en commentaren uit alle hoeken van de wereld om de oeroude symbolen en taal (het oud Chinees is ook zeer symbolisch) van de Yijing nogmaals te belichten vanuit nieuwe en andere perspectieven. Het boek is daarom uniek omdat het in feite opnieuw en opnieuw geïnterpreteerd en daarom dus ook “herschreven” wordt. Het is tegelijkertijd reeds duizenden jaren ‘af’, maar toch ook ‘open’. M.a.w., de Yijing laat tegenstellingen toe en overstijgt ze hierdoor ook, een teken van de Tao, de eeuwige Weg die naar harmonie leidt.

We begonnen deze kleine introductie tot de Yijing met een verwijzing naar Leibniz en hoe zijn binaire wiskunde die de basis vormt van onze computersystemen door de ordening van Yin en Yang lijnen in de Yijing vorm kreeg. De Yijing wordt overigens tot op de dag van vandaag zowel in Oost en West onderzocht op zijn wiskundige en logische onderliggende structuur. Wiskundigen zijn verbaasd om zulk een doordacht systeem te ontdekken achter de schijnbaar eenvoudige lijnen die allerlei verregaande wiskundige stellingen en verbanden verbergen. Wie of wat heeft dit bedacht?

Als moderne mens zijn we geconditioneerd om te geloven dat wij het toppunt van vooruitgang vormen op een lange rechtlijnige tijdslijn. Ja, ook wij denken in lijnen zonder er bij stil te staan. Als we echter even stilstaan bij de talloze wereldwijde problemen die onze “superioriteit” voortgebracht hebben, is het in feite een mirakel dat we onze voorouders zo gemakkelijk als “primitief” afschilderen. Zij gebruikten symbolen uit de Natuur en spirituele filosofische intuïtie om de werkelijkheid te doorgronden en in harmonie te blijven met zichzelf en de wereld.

Wij zijn geëvolueerd naar de tegengestelde richting en creëren simulaties van de werkelijkheid op basis van abstracte getallenleer om de wereld niet alleen te doorgronden maar ook ingrijpend te veranderen. Dit heeft een digitaal universum tot stand gebracht, geregeerd door de twee variabelen 0 en 1, waarin steeds meer mensen steeds meer tijd doorbrengen alsof de natuurlijke wereld rondom ons niet meer bestaat. En hoewel het tegengestelden zijn, vertoont dit technologisch digitale universum een gelijkenis met de symbolisch organische kosmos van de oude Chinezen. Dat dit niet geheel toevallig is, hebben we historisch aangetoond door de spilfiguur Leibniz, de vader van de binaire wiskunde die gefascineerd was door de Yijing.

Met het hele digitale imperium dat ons elke dag meer en meer opslokt, zou een oude Chinees aan ons de vraag kunnen stellen:

Zitten jullie nog wel voldoende in de werkelijkheid om er juist mee te kunnen omgaan?

Met deze bespiegeling besluiten wij ons eerste introductie tot de Yijing.